İlk Yardım

İlk yardım nedir?

İlk yardım; bu konuda eğitim almış kişilerce, olay yerinde bulunan malzemelerle ve ilaçsız yapılan uygulamalardır. Acil yardım ise sağlık çalışanlarınca gerekli donanımla yapılan tıbbi müdahalelerdir. İlk yardımın öncelikli amacı kişilere zarar vermemektir.

1. Olay yeri ve güvenlik

• Önce kendinizin ve hasta/yaralının güvenliğini sağlayın.
• 112 acil yardım numarasını arayarak veya aratarak yardım isteyin. Arama sırasında telefonun hoparlörünü açın ve telefondaki sağlık görevlisinin yönlendirmelerini dinleyin.
• Hasta/yaralıyı zorda kalmadıkça hareket ettirmeyin. Yalnızca yerinde bırakmak daha fazla tehlike yaratıyorsa ve sağlık ekibi yakın zamanda gelemeyecekse, kendinizi tehlikeye atmadan taşıma teknikleriyle hareket ettirebilirsiniz.
• Trafik kazasında: trafik kurallarına uyun; sürücü ve yayaları uyarmaları için çevredekilerden yardım isteyin; mümkünse kazanın ön ve arkasına, şehir içinde en az 30 metre, şehirlerarasında en az 150 metre mesafeye uyarı işareti koyun; araçların motorunun kapatılmasını ve el frenlerinin çekilmesini sağlayın; olay yerinde ve yakınında kimsenin sigara içmesine izin vermeyin.

2. Bilinç kontrolü: kişi yanıt veriyor mu?

Hasta/yaralının omuzlarına hafifçe dokunup yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sorun.

• Yanıt veriyorsa: 112’yi arayın veya aratın, yanına diz çökün, boyun ve göğsünü saran sıkı giysileri gevşetin. Tehlike yaratmıyorsa bulunduğu pozisyonda bırakın ve düzenli aralıklarla kontrol edin.
• Yanıt vermiyorsa: Yardım için etrafa seslenin. Yardım eden biri olursa 112’yi aramasını ve defibrilatör (OED) cihazını getirmesini isteyin. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın.

3. Yetişkinde temel yaşam desteği

1. Hava yolu: Ağız içine bakın. Görünen katı bir yabancı cisim varsa ve çıkarabileceğinizden eminseniz tek hamlede çıkarın; emin değilseniz dokunmayın, kesinlikle arkaya doğru itmeyin. Başı geriye, çeneyi yukarı kaldırarak (baş geri-çene yukarı) hava yolunu açın.
2. Solunum: Hasta/yaralının nefes alıp almadığına ve göğüs kafesinin hareket edip etmediğine bakın. Normal nefes alıyorsa ve bilinci yoksa derlenme pozisyonuna getirin. Solunum yoksa temel yaşam desteğine başlayın.
3. Göğüs basısı: Ellerinizden birinin topuğunu göğüs kemiğinin alt yarısına koyun, diğer elinizi üstüne yerleştirip parmaklarınızı kilitleyin. Kollarınızı dirseklerden bükmeden dik tutun. Göğüs kemiği 5–6 cm çökecek şekilde (göğüs ön-arka çapının yaklaşık üçte biri) bastırın. Her basıdan sonra göğsün eski haline dönmesine izin verin ama ellerinizi göğüsten ayırmayın. Dakikada 100–120 bası uygulayın; basılar arasında kesinti yapmayın, zorunlu kesintiler 10 saniyeyi aşmasın.
4. Solunum desteği: Eğitimliyseniz her 30 göğüs basısından sonra 2 soluk verin. Hava yolunu açın, burnu kapatın, normal bir soluk alıp göğüs kafesi yeterince kalkana kadar yaklaşık 1 saniyede üfleyin. Bu döngüyü 5 kez tekrarladıktan sonra kişiyi kontrol edin. Soluk vermeyi bilmiyorsanız veya istemiyorsanız yalnızca göğüs basısı uygulayın.
5. Defibrilatör (OED): Cihaz geldiğinde açın ve sesli/görsel komutları izleyin. Pedleri çıplak göğse sıkıca yapıştırın (biri göğüs kemiğinin sağında köprücük kemiğinin hemen altında, diğeri göğsün sol tarafında). Cihaz kalp ritmini analiz ederken ve şok verilirken kimsenin dokunmamasını sağlayın. Cihazı kapatmayın ve pedleri çıkarmayın.
6. Yaşam belirtisi (hareket, öksürük, normal soluk alıp verme, gözlerin açılması) görünene veya sağlık ekibi gelene kadar sürdürün. Belirti görürseniz derlenme pozisyonuna alın.

Çocuk ve bebekte temel yaşam desteği

Çocuk ve bebekte uygulamalar yetişkinden farklıdır; mutlaka eğitim alın.

Derlenme (kurtarma) pozisyonu

Bilinçsiz ancak normal nefes alan kişide uygulanır; önce 112’yi arayın veya aratın.

1. Kişi yerde değilse yere yatırın, çevirmek istediğiniz tarafına diz çökün, bacaklarının uzanmış olduğundan emin olun.
2. Yanınızdaki kolunu vücuduna dik açıyla yerleştirip dirsekten yukarı bükün (avuç içi yukarı bakacak şekilde).
3. Diğer kolunu göğsünün üzerinden geçirin, elinin arkasını yanağına yaslayın ve bir elinizle bu konumda tutun.
4. Diğer elinizle uzak taraftaki bacağını diz seviyesinden tutup ayağı yerde kalacak şekilde bükerek kaldırın.
5. Bükülen bacağı kendinize doğru çekerek kişiyi yan tarafına çevirin.

Yabancı cisim tıkanıklığı (boğulma), yetişkinde

• Kısmi tıkanıklık: Kişi “Boğuluyorum” diyebiliyor, kuvvetli öksürüyor ve nefes alabiliyorsa öksürmeye devam etmesini söyleyin ve başka bir şey yapmayın; normal nefes alana kadar yanında kalın. Yorulur ve öksürüğü yetersiz kalırsa yan tarafında ve biraz arkasında durup göğsünü bir elinizle destekleyerek öne eğin, diğer elinizin topuğuyla kürek kemikleri arasına 5 kez sert vurun.
• Tam tıkanıklık: Kişi cevap veremiyor, öksüremiyor veya zayıf öksürüyor, nefes alamıyorsa etrafa seslenin, 112’yi arayın veya aratın ve karın basısı uygulayın: arkasında durun, kollarınızı karnın üst kısmına dolayın, bir elinizi yumruk yapıp başparmak tarafını göbek deliği ile göğüs kemiğinin ucu arasına koyun, diğer elinizle kavrayıp sıkıca içeri ve yukarı doğru çekin. 5 kez uygulayın; tıkanıklık sürerse 5 karın basısı ile 5 sırt vuruşuna dönüşümlü devam edin.
• Aşırı kilolu kişilerde ve gebeliğin geç döneminde (20. haftadan sonra) karın basısı yerine göğüs basısı uygulanır.
• Kişi bilincini kaybederse: dikkatlice yere yatırın, 112’yi arayın veya aratın ve temel yaşam desteğine başlayın. Kişi tekrar normal nefes almaya başlasa bile en yakın sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın.

Bebek ve çocuklardaki tıkanıklıkta uygulanan teknikler farklıdır; eğitim alın.

Kanamada ilk yardım

1. Güvenliğinizi sağlayın, hasta/yaralıyı sakinleştirin ve düz zemine sırt üstü yatırın. 112’yi arayın veya aratın.
2. Yaralanma bölgesindeki saat, bilezik, yüzük gibi takıları çıkarın.
3. Gazlı bez, havlu veya temiz bir kumaşı yaranın üzerine koyup doğrudan bası uygulayın. Basıyı en az 5 dakika boyunca sabit ve kesintisiz sürdürün.
4. Malzeme kanla ıslanırsa ilk malzemeyi kaldırmadan üzerine yenisini ekleyip basıya devam edin. Kanama 10 dakika içinde durmazsa daha fazla malzeme ekleyin ve daha geniş bir alana daha sıkı bastırın.
5. Basıyı sabit tutmak için basınçlı bandaj uygulayın; dolaşımı kesecek kadar sıkmayın. Artan ağrı, uyuşma, karıncalanma, ciltte renk değişikliği bandajın çok sıkı olduğunu gösterir.
6. Doğrudan bası ve bandajla durdurulamayan, hayatı tehdit eden kol ve bacak kanamalarında turnike uygulanabilir (eğitimli kişilerce). Turnike üzerine uygulama saatini yazın, açık bırakın, sağlık ekibi gelene kadar gevşetmeyin.

Şokta ilk yardım

• 112’yi arayın veya aratın. Hasta/yaralıyı düz zeminde sırt üstü yatırın ve mümkün olduğunca hareket ettirmeyin.
• Dış kanama varsa hemen kontrol altına alın. Sıkı giysileri gevşetin; ıslak giysileri çıkarın veya kesin.
• Ağzından kan gelen veya kusan kişiyi düz şekilde yan tarafına çevirin.
• Üzerini örtün ama aşırı ısınmasına izin vermeyin.
• Yiyecek veya içecek vermeyin.
• Bilincini ve yaşam bulgularını 2–3 dakika arayla kontrol edin; sağlık ekibi gelene kadar yanından ayrılmayın ve onu sakinleştirin.

Kaynaklar

• T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, İlkyardım Uygulamaları Beceri Rehberi (2024)
• İlkyardım Yönetmeliği (Resmî Gazete: 29.07.2015, sayı 29429)

Bilgilendirme amaçlıdırBu sayfa ilk yardım eğitiminin yerine geçmez. Yaşamı tehlikeye düşüren durumlarda hemen 112’yi arayın.